| Historia dzielnicy|Kalendarium dziejów|Ciekawe miejsca i zabytki |
Chełm - historia dzielnicyZ dużym prawdopodobieństwem można założyć, że na obszarze obecnego Chełmu pomiędzy IX a XII stuleciem funkcjonował niewielki gródek strażniczy. W XIV wieku rozwój okolicy utrudniały spory pomiędzy Zakonem Krzyżackim a biskupstwem włocławskim, które dysponowało w opisywanym rejonie rozległymi posiadłościami ziemskimi. Pomimo administracyjnych niejasności w pobliżu biskupiego zameczku wyrosła niewielka osada, określona w dokumentach z 1356 r. jako Stolzenberg (dzisiejszy Chełm). Nazwa w urzędniczym obiegu funkcjonowała aż do 1945 r.Historia okolicy wypełniona jest wojennymi zawirowaniami, które wielokrotnie niszczyły ciekawie prosperującą osadę. W 1433 r. wieś padła ofiarą ataku husytów, w tym samym jeszcze stuleciu dwukrotnie spłonęła za sprawą rycerzy krzyżackich. Zupełnie inne przyczyny przyniosły zniszczenie wsi w 1519 r. (wojna z Zakonem Krzyżackim), w 1577 r. (wojna Gdańska z Rzeczpospolitą) później w 1655 (wojna polsko-szwedzka) i wreszcie w 1734 r. (wojna w obronie króla Leszczyńskiego), gdy pod pretekstem utrudnienia działań nieprzyjacielskim wojskom sami gdańszczanie zniszczyli okoliczne zabudowania. U podstaw działań mieszkańców Gdańska leżały przesłanki ekonomiczne, gdyż podmiejskie osady bardzo skutecznie konkurowały z miejskimi rzemieślnikami. Największe spustoszenie przyniósł okres wojen napoleońskich, po których dwukrotnie palony (1807 i 1813) Stolzenberg już nigdy nie odzyskał dawnej świetności. W XVI stuleciu Chełm postrzegany był jako skromna, licząca kilkadziesiąt domostw, osada. Pod względem produkcji rzemieślniczej wieś wyraźnie ustępowała pobliskiej, należącej do miasta Oruni. Odmianę tej sytuacji przyniosły lata późniejsze. Chełm jako osada kościelna nie podlegał ograniczeniom wynikającym z wewnętrznej polityki władz gdańskich, a przy tym obficie korzystał z korzystnego sąsiedztwa wielkiego miasta - bliskości chłonnego rynku zbytu oraz wielkiego ośrodka portowego. Pod koniec XVII stulecia Chełm wybijał się pod względem produkcji piwa, przyczyniając się w stuleciu następnym do upadku gdańskiego browarnictwa. Wystarczy tylko wspomnieć, że w 1745 r. w granicach Stolzenbergu działało 70 browarów, a w całym Gdańsku zaledwie 20.Chełm wybijał się również w produkcji beczek oraz kunsztownie zdobionych kafli - wiele partii tych misternych wyrobów zawędrowało nawet na wymagający rynek holenderski. Zgubne dla Rzeczpospolitej wydarzenia otworzyły najciekawszy rozdział w historii wyżynnie ulokowanej osady. Królestwo Pruskie, które w ramach I rozbioru nie zdołało zająć Gdańska, wypowiedziało miastu wojnę ekonomiczną. Nierówne zmagania przyniosły opisywanej okolicy gospodarczy rozkwit. Administracja pruska ustanowiła nietypowy ośrodek miejski (Kombinierte Staedte - Miasto Kombinowane), który bardzo istotnie podważył fundamenty gdańskiej gospodarki. Unikatowe w charakterze miasto składało się z Chełmu pełniącego rolę centrum, Starych Szkotów, Siedlec oraz Św. Wojciecha. W mieście kombinowanym znalazło się miejsce dla ratusza, szkoły oraz ewangelickiej świątyni. Główny ciąg komunikacyjny miejskiego tworu przewrotnie nazwano ulicą Długą, a w administracyjnych granicach Stolzenbergu organizowano konkurencyjny względem gdańskiego Jarmark Dominikański. Nietypowe miasto otrzymało własny herb - złożony z czterech znaków wchodzących w skład jednostki miejscowości oraz orła pruskiego. Protekcjonistyczna polityka władz pruskich przyniosła bardzo korzystne z punktu widzenia lokalnych mieszkańców efekty. W okolicy prężnie rozwijały się liczne gałęzie rzemiosła - m. in. wytwarzano tu misternie zdobione piece kaflowe czy też wzorowane na słuckich pasy polskie. Ludność obszaru sięgała imponującej liczby 10 000 mieszkańców. Zmierzch epoki napoleońskiej i związane z nim wyjątkowo uciążliwe oblężenie Gdańska przyniosły definitywny koniec świetności Stolzenbergu. W 1814 r. spalona osada została włączona w granice miasta, nie podjęto jednak żadnej szerszej próby odbudowy zniszczonej dzielnicy. Okolica wyludniła się, dotychczasowi mieszkańcy w większości powierzyli swoje losy emigracji, tętniące wcześniej życiem ulice zagarnęła przyroda. Zbudowane z czasem domki oraz skromne uprawy nadały okolicy charakter niezbyt zamożnej wioski. Dopiero w 1934 r. Stolzenberg doczekał się realizacji szerzej zakrojonych planów - rozległe przestrzenie zabudowano niezbyt ciekawymi pod względem architektonicznym budynkami oraz dwurodzinnymi domkami. Nowy rozdział w historii dzielnicy otworzyły ciężkie dla Gdańska wydarzenia z 1945 r. Ustalając nowe nazewnictwo gdańskich dzielnic częściowo zachowano znaczenie określenia Stolzenberg, gdyż słowo Chełm w języku staropolskim oznacza górę. Obecny Chełm wyraźnie dzieli się na część starą oraz nową. Starsze fragmenty dzielnicy zaciekawić mogą dorodnym zadrzewieniem, starym cmentarzem żydowskim oraz wyraźnie zarysowaną przedwojenną koncepcją przestrzennego zagospodarowania. |
| Historia dzielnicy|Kalendarium dziejów|Ciekawe miejsca i zabytki |